In memoriam Marc Maresceau

Marc Maresceau was emeritus hoogleraar en bekleedde een ad personam Jean Monnet-leerstoel in EU-recht aan de Universiteit Gent. Ook na de toelating tot het emeritaat in 2013 bleef Marc Maresceau de Universiteit Gent als zijn habitat beschouwen, en doceerde hij tot voor enkele jaren EU-externe betrekkingen in de LLM-opleiding. Marc richtte in 1983 aan de UGent het Europees Instituut op dat het epicentrum zou worden van de groei van het EU-recht als onderzoeksdomein en een stevige reputatie zou opbouwen op het vlak van (doctoraat)onderzoek, de organisatie van internationale congressen en academische publicaties. Hij heeft ook lesgegeven aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en was tot 2024 gastdocent aan het Europacollege in Brugge en Natolin.

Marc Maresceau had een uitgesproken internationaal profiel. Lang voordat internationalisering gemeengoed werd in de academische wereld, had Marc al een zeer internationale benadering van academia. Hij studeerde aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Gent, de Johns Hopkins University (Bologna) en het Institut de hautes études internationales (Universiteit van Genève). Hij was Leverhulme Fellow (postdoc) aan de Universiteit van Edinburgh (twee jaar) en onderzoeker bij het Nationaal Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek. Hij verdedigde zijn doctoraatsthesis over de directe werking van het recht van de Europese Gemeenschap aan de Universiteit Gent in 1977. Hij was fellow aan de Johns Hopkins University, de Zwitserse Bondsstaat, de British Academy (Londen) en de Faculté internationale pour l'enseignement du droit comparé (Santiago de Compostela, Straatsburg, Pescara).

Onderzoeksmatig was Marc Maresceau aanvankelijk actief in algemene leerstukken van het EU-recht met focus op vraagstukken van directe werking. Gaandeweg ontpopte hij zich tot een internationaal gerenommeerd expert in de externe betrekkingen van de Europese Unie, vooral in de relaties met Oost- en Centraal-Europa, waarin hij veelvuldig publiceerde en een veel gevraagd gastdocent was aan talrijke prestigieuze universiteiten.

Hij ontving de Emile Bernheim- en Fernand Collin-prijzen.

Marc Maresceau was een man van de wereld en een visionair Europeaan. Hij begreep als geen ander het belang van de uitbreiding van de EU en de betrekkingen tussen de Unie en haar buurlanden. Al in 1987 organiseerde hij een baanbrekende conferentie over het juridische kader van de handelsbetrekkingen tussen de Europese Economische Gemeenschap en Oost-Europa. In de jaren negentig ontwikkelde hij het Europees Instituut Gent tot een toonaangevend expertisecentrum voor de studie van de uitbreiding van de EU naar de landen van Midden- en Oost-Europa. In Gent werden nieuwe generaties EU-rechtsdeskundigen opgeleid, die hebben bijgedragen aan de juridische en politieke transitie na het einde van het communistische tijdperk in deze regio. Naast zijn specifieke expertise en interesse in Centraal- en Oost-Europa werkte Marc ook aan de betrekkingen van de EU met andere buurlanden, zoals Zwitserland en de microstaten Andorra, Liechtenstein, Monaco, San Marino en Vaticaanstad.

Een belangrijk deel van zijn academische activiteiten heeft zich ontwikkeld via verschillende Jean Monnet-projecten. Hij en/of het Instituut hebben belangrijke projecten binnengehaald: modules, onderzoeksprojecten, de Jean Monnet-leerstoel (1992), de erkenning van het Jean Monnet Centre of Excellence (2002) en in 2011 de Jean Monnet-leerstoel ad personam. Hij was directeur van het Europees Instituut en coördinator van het Jean Monnet Centre of Excellence van de Universiteit Gent. Jean Monnet-projecten hebben vaak gediend om belangrijke internationale onderzoeksprojecten op te zetten (met collega's en onderzoekers uit Cambridge, Parijs II, Rennes, Bologna, Leiden, Boedapest, enz.), die in de meeste gevallen hebben geleid tot belangrijke publicaties bij internationaal erkende uitgevers (Kluwer International, Longman, Palgrave, Cambridge University Press, Brill Nijhoff, enz.) of tot een groot aantal bijdragen in boeken en tijdschriften.

Hij gaf in 2004 de cursus Bilaterale overeenkomsten gesloten door de EU aan de Academie voor Internationaal Recht in Den Haag (gepubliceerd in 2006) en hij was gastdocent aan verschillende universiteiten, onder meer King's College (Universiteit van Londen, een volledig academisch jaar); Università di Bologna (2xprofessore a contratto); Scuola Superiore Sant’Anna, Pisa (professore a contratto); Università Roma Tre (jaarlijkse uitnodiging Postgraduate Master); Libera Università Mediterranea (3x); The Hebrew University of Jerusalem (6x); University of Georgia, Athens (VS); China University of Political Science and Law, Beijing; hij was ‘professeur invité’ aan de Université Montesquieu Bordeaux IV; Université de Rennes (3x); Université Paris II (Panthéon-Assas) (8x); Université de Nice; Université de Lille II (Sciences-Po). Deze lijst omvat niet de vele specifieke gastcolleges en seminars.

Naast het organiseren van internationale conferenties, workshops en congressen heeft hij ook opgetreden als juridisch adviseur voor verschillende regeringen die onderhandelden over overeenkomsten met de EU en was hij ad hoc academisch deskundige voor verschillende projecten van de Europese Commissie in niet-EU-landen (waaronder projecten in Zuidoost-Azië, Cyprus, de Golfstaten, Rusland en Canada) en voor Phare-projecten (bijvoorbeeld Roemenië). Hij was externe deskundige voor de brainstormsessie van de Europese Commissie over het toekomstige juridische kader van de betrekkingen tussen de EU en Zwitserland.

Hij was lid van de redactie- of adviesraad van verschillende tijdschriften: Revue des affaires européennes (Parijs); Journal of International Economic Law (Oxford); La cittadinanza europea (Rome); Quaderni del Centro Altiero Spinelli (Rome); The European Union Review (Pavia); Asia-Pacific Journal of EU Studies (Seoul); Revista Romana de Drept Comunitar (Boekarest); Annuaire de droit européen (Parijs); Cahiers de droit européen, Brussel.

Samen met uitgeverij Brill-Martinus Nijhoff, Boston-Leiden, heeft hij in 2008 een internationaal peer-reviewed academische reeks Studies in EU External Relations opgericht, waarvan hij de hoofdredacteur was.

Hij was voorzitter van ECSA-World (ESCA = European Community Studies Association) en ECSA-Europe (1999-2002) en voorzitter van het Wetenschappelijk Comité “Rechtswetenschappen” van het Belgische FWO-Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (2000-2006).

Marc Maresceau was niet alleen een briljant academicus, maar ook een boekenverzamelaar en bibliofiel. In de loop der jaren had hij een indrukwekkende collectie boeken opgebouwd, voornamelijk over recht, geschiedenis, politiek en internationale betrekkingen. Onder zijn leiding kreeg de bibliotheek van het Europees Instituut de status van Europees Documentatiecentrum (EDC) en groeide ze uit tot een van de belangrijkste bibliotheken over Europese integratie in België.

In 2004 werd Marc Maresceau opgenomen in de Klasse van de Menswetenschappen van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten (KVAB).